بالا به پایین و پایین به بالا

آدما در کل دنیا رو دوجور پردازش می‌کنن. یکی بالا به پایین و یکی پایین به بالا. اولی همون پردازش استنتاجی / deductive هست که خود کلمات و سمبل‌ها پردازش می‌شن. دومی یا پایین به بالا، پردازش استقرایی / inductive میشه، که مغز توی انبوهی از داده‌ها دنبال الگو می‌گرده.

ما وقتی چندتا سیب از یه درخت می‌خوریم به شکل استقرایی به این نتیجه کلی می‌رسیم که هیچ دوتا سیبی حتی از یه درخت دقیقا مثل هم نیستن. یا وقتی چندتا ببر و چندتا پلنگ می‌بینیم متوجه میشیم اینا یه نوع حیوان نیستن ولی باهم خویشاوندی دارن، پس یه دسته درست می‌کنیم به اسم گربه‌سانان. یعنی از پردازش داده‌های خام به ساخت یه مفهوم می‌رسیم.

ولی استنتاجی برعکس میاد خود اون کلمات و مفاهیمی که ساختیم رو پردازش می‌کنه و براساس یه منطقی به نتایج جدیدی می‌رسه، به طور ذهنی و انتزاعی. مثل وقتی انیشتین با مفاهیم ریاضی و فیزیک به یه فرمول می‌رسه و بعد می‌بینیم که اون فرمول برای موقعیت‌های واقعی صدق می‌کنه. یا وقتی که حافظ می‌گه: «چو طفلان تا کِی ای زاهد، فریبی به سیبِ بوستان و شهد و شیرم» درحال پردازش بالا به پایین کلمات و مفاهیمه. یعنی فارغ از اینکه تو دنیای واقعی سیب به چه معنیه، تو این استنتاج شاعرانه، سیب معنای فریب و اغوا به خودش می‌گیره.

دنیل کانمن توی کتاب «تفکر، سریع و کند» تفاوت‌های این دوتا سیستم پردازش رو در قالب سیستم یک و دو مفصل بررسی می‌کنه. منظور از سیستم یک همون حالت پایین به بالا و سیستم دو حالت نمادین یا سمبلیک بالا به پایینه. سیستم یک که بیشتر الگوها رو توی انبوهی از داده‌ها کشف و دسته‌بندی می‌کنه، خیلی سریع و ناخودآگاهه. ولی سیستم دو کند و خودآگاه پیش می‌ره.

رویکرد توسعه هوش مصنوعی اوایل، بالا به پایین بود. یعنی ماشین خود کلمات زبان رو پردازش می‌کرد و معروف بود به «پردازش زبان طبیعی» یا NLP که هنوزم کاربرد داره. ولی توی هوش مصنوعی مدرن پردازش با الگوریتم‌های یادگیری ماشین و یادگیری عمیق به شکل استقرایی انجام میشه، یعنی از دل داده‌های مختلف به یه سری الگو و مفاهیم می‌رسه. که این دومی خیلی بیشتر جواب داده و خروجیش همین چت‌جی‌پی‌تی، جمنای و... بوده. ولی یه چند سالی هم هست که ترکیب این دوتا داره روش کار میشه (بیشتر توی IBM و MIT) که معروفه به پردازش عصبی-نمادین یا neuro-symbolic که ماشین بتونه بیشتر شبیه مغز عمل کنه.

به عنوان یه تمرین ذهنی، می‌تونید به این فکر کنید که وقتی توی خیابون متوجه یه صحنه مشکوک می‌شیم، این کدوم نوع پردازشه؟